Մանկավարժական

Յություբյան ձևաչափերը կրթական նախագծերի ակունքում

Հղումը «Դպիր»-ում

Ընտանեկան դպրոցի կարևորության մասին անվերջ կարելի է խոսել: Վերջին ամիսներին դա վկայող փաստերն էլ են աստիճանաբար մոտենում անսպառության սահմանին: Նկատի առնելով այդ ամենը` հոդվածս ցանկանում եմ նվիրել հեռավար-առցանց ուսուցման շրջանում դասավանդողիս համար կարևորագույն բացահայտումներից մեկին` յություբյան հարթակը` որպես կրթական նախագծերի ակունք օգտագործելու արդյունավետությանը: Դե ինչ, սկսեցինք:

Նախ ասածս ավելի հիմնավոր ներկայացնելու համար պետք է անդրադառնամ յություբյան գործունեության ամենատարածված ձևին` վլոգինգ կամ տեսաբլոգ կոչվող երևույթին: Տեսաբլոգը վեբ-հեռուստատեսության ձև է, որի դեպքում հաղորդվող տեղեկությունը ներկայացվում է տեսանյութի ձևով: Տեսաբլոգերների կամ վլոգերների թիվը վերջին շրջանում գնալով ավելանում է: Եվ եթե նախկինում նրանց շարքերում գերազանցապես մեծահասակներ էին, այսօր դաշտը սկսել են գրավել մեր նոր սերնդի ներկայացուցիչները` առավելապես դեռահասներ: Ո՞րն է վլոգինգային վարակի գաղտնիքը: Ասեմ: Այս ոլորտում հաջողությունները կարող են բերել հայտնիության և ապահով սոցիալական կարգավիճակի (հարթակի կոմերցիոն հնարավորությունների կիրառմամբ): Տեսաբլոգավարությունը կարող է լինել բազմաթեմա կամ թեմատիկ որևէ ուղղվածությամբ: Շատերն անգամ միայն սեփական կյանքը հանրայնացնելով` ձեռք են բերում մեծաթիվ առցանց հետևորդներ, իսկ դա այսօր շատ բան է որոշում:

Վլոգերների` գնալով զորեղացող մրցակցությունը սկսեց որակ պահանջել: Հաջողության կարող են հասնել հիմնականում նրանք, ովքեր ստեղծում են ուսուցողական տարրեր պարունակող, ինքնատիպ ու զվարճալի տեսանյութեր: Մրցակցությանը դիմանալու համար շատերը սկսեցին հետաքրքիր ու վարակիչ ձևաչափեր ստեղծել, որոնցով հիմա ողողված է հարթակը: Այդ ձևաչափերը ստեղծելիս վլոգերները միանշանակ կարևորում են հետևորդների հետաքրքրությունները, ինչպես նաև տարիքային-հոգեբանական առանձնահատկությունները: Մեզ` դասավանդողներիս, մնում է այդ անսպառ աղբյուրից պեղել-գտնել այն գաղափարները, որոնք կարող են վերաձևվել մինչև իսկ օրացուցային գրավիչ նախագծերի: Այդ ընթացքը ցույց կտամ իմ գործունեության օրինակով:

Միֆ և իրականություն: Այս ձևաչափով նկարներն ու տեսանյութերը հաճախադեպ են յություբյան հարթակում և ոչ միայն: Հավաքում են շրջող միֆերը ու «քանդում» դրանք իրականությամբ: Սա ուսուցողական է, հետաքրքիր ու նորանոր ուսումնասիրությունների դրդող: Այս ձևաչափն էի ընտրել իմ առաջին նախագծերից մեկի` «Տոնական միֆաքանդման» համար: Սովորողների հետ հավաքեցինք կրթահամալիրի շուրջ տարածվող միֆերը ու քանդեցինք մեր տեսանյութերում: Ես նոր դասավանդող էի, իմ ունեցած առաջին արդյունքներն էին, որոնք քանակապես ու որակապես անհամեմատելի են այսօրվա արդյունքների հետ, սակայն շատ կարևոր էին ինձ համար: Միֆերն այսօր հզոր գործիքներ են. կարող են ոչնչից փառք ստեղծել ու փորձել արատավորել մաքուրը: Ցավոք, դրանց արմատական վերացման համար ժամանակ է պետք:

Հեքիաթաշփոթ: Այս ձևաչափով գնալով շատ տեսանյութեր են ստեղծվում: Առանձին պատմություններ միախառնվում են` վերածվելով մեկ այլ պատմության: Սա իսկական նվեր է այդ գրքերի կամ ֆիլմերի սիրահարների համար: Իմ նախագծի ստեղծման համար հիմք էր դարձել տարիներ առաջ նույն գաղափարով հայտնի դարձած «Մի անգամ» (անգլերեն` «Once upon a time») հեքիաթային հեռուստասերիալը, որի սյուժեն տեղով հեքիաթաշփոթ էր: Մեր դեպքում սովորողները խառնում էին իրար իրենց իմացած հեքիաթները` մի նոր պատմություն ստանալով: Սա խթանեց ընթերցասիրությանը. ավելի հետաքրքիր պատմություն ստանալու համար ավելի շատ հետաքրքիր հերոսներ էին պետք, իսկ դրա համար պետք էին ավելի շատ ընթերցված հեքիաթներ: Ունեցանք մեկը մյուսից զվարճալի աշխատանքներ, որոնք հաճախ ընթերցում էինք դասերին ու միասին մի լավ ծիծաղում:

Բացահայտում: Սա հայկական յություբյան հարթակում տարածված ձևաչափ է, որով հետաքրքրված են հատկապես մեր այն դեռահասները, որոնք սարսափի ու հետաքրքիր ուսումնասիրությունների սիրահար են: «Ուսումնասիրում ենք խուճապը» նախագծի շրջանակներում սովորող Հրանտ Խաչատրյանը հենց այս ձևաչափն էր օգտագործել իր տեսանյութը պատրաստելիս: Նմանատիպ աշխատանքների հաճախ եմ հանդիպում: Սա արդեն նախագծի իրականացման իրենց ընտրությունն է:

Մարտահրավերներ: 2010-ական թվականներին այս ձևաչափը լայն տարածում գտավ տեսաբլոգների շարքում, որոշ հետազոտողներ առանձնացնում են նույնիսկ հատուկ տեսաբլոգի ձև` ամբողջովին նվիրված նրանց: Մարտահրավերների ուսուցողական նշանակությանն արդեն անդրադարձել եմ իմ նախորդ հոդվածում: Կավելացնեմ միայն, որ մարտահրավերային ֆլեշմոբներն այսօր ևս շարունակում ենք: Արդեն սովորողներն իրենք են ստեղծում ու տարածում դրանք:

Փաստերի ընտրություն: Այս ձևաչափով իրականացրինք ընտանեկան չարենցյան նախագիծը: Յուրաքանչյուր թեմայի վերաբերյալ հետաքրքիր փաստեր ընտրելու համար պետք է նախ լավ ուսումնասիրել այն: Աշխատանքը թույլ է տալիս նաև թեմայի ուսումնասիրության ժամանակ կենտրոնանալ ու ավելի խորը ուսումնասիրել նախասիրած կողմերը:

Գիրքն ու ֆիլմը: Այս համեմատական ձևաչափը շատ տարածված է այսօր: Քանի որ գրքերի էկրանավորումներն անխուսափելիորեն այս կամ այն չափով տարբերվում են բնօրինակից, ստեղծվում են համեմատական աշխատանք-տեսանյութեր, որոնցում քննվում են նկատված փոփոխությունները: Մենք այս ձևաչափով նախագծերը սկսեցինք աղայանական օրերին ««Անահիտ» հեքիաթի և մուլտֆիլմի տարբերությունները» նախագծով, որից հետո սովորողներն իրենք սկսեցին համեմատել ծանոթ ստեղծագործությունները հանդիպած էկրանավորումների հետ: Մուլտֆիլմը սրանով չպրծավ մեր ձեռքից: Բառապաշարն էլ քննեցինք, եղած բանահյուսական տարրերն էլ գտանք: Ինչո՞վ են կարևոր նման նախագծերը: Տարբերությունները գտնելու համար պետք է մանրամասն ու խորին ուշադրությամբ ընթերցել գիրքն ու դիտել ֆիլմը: Այս աշխատանքը թույլ է տալիս կենտրոնանալ առաջին հայացքից պակաս կարևոր թվացող մանրուքների վրա:

Զվարճալի հարցեր: Վերջերս իրականացրինք մեր ամենազվարճալի ընտանեկան նախագծերից մեկը` հարցախեղդի ֆլեշմոբը: Սա յություբյան երկու ձևաչափերի` միայն ճիշտ է կամ սխալ է պատասխանելու և բլից հարցման համադրում էր` նվիրված մանկական գրականությանը: Առաջին հայացքից միայն զվարճալի թվացող այս աշխատանքը ենթադրում է մանկական գրականությունից ունեցած գիտելիքների ամփոփում ու դրանց վերաբերյալ խաբուսիկ հարցերի պատրաստում: Այն իր ձևաչափով թույլ էր տալիս մասնակցություն ունենալ նաև այն ծնողներին, որոնք այս կամ այն պատճառով կոմպլեքսավորվում են տեսախցիկի առջև հայտնվելուց: Ձևաչափը հետագայում կիրառելիս կփոփոխեմ`առաջին պլան բերելով ու հարցեր տվողի կարգավիճակում դնելով ծնողին, հարցերի ընտրության համար չտալով որևէ թեմա: Ընդ որում, սովորողներից ստացել էի նաև ազատ թեմայով հեռավար տարբերակ:

Գուշակի՛ր էմոջիներով: Սա հայտնի ձևաչափ է: Այսօր նոր սերնդի ներկայացուցիչների հաղորդակցության մեջ էմոջիների ու գիֆերի գրաֆիկական լեզուն ոչ միայն ուղեկցում է գրավոր խոսքին, այլև երբեմն մինչև իսկ փոխարինում նրան: Վեցերորդցի սովորող-յութուբեր Մարիա Շոկարյանը հեղինակեց նմանատիպ ընտանեկան նախագիծ, որը իմ առաջարկած նախագծերի հետ հայտնվեց ապրիլյան փաթեթում: Պետք էր ընտանիքի անդամներից մեկին սահմանափակ ժամանակում ցույց տալ էմոջիների որոշակի հաջորդականություն, որպեսզի գուշակեն, թե դրա տակ որ ստեղծագործությունը կամ ֆիլմն է թաքնված: Պետք էր նախնական աշխատանքի համար վերհիշել ծանոթ ստեղծագործությունները, որոնք կիմանար նաև ընտանիքի անդամը, դրա ամենակարևոր տարրերը կամ գաղափարները արտահայտող էմոջիներ գտնել ու տրամաբանական հաջորդականությամբ ներկայացնել:

Ինչպես հասկացանք, ակունքներում յություբյան ձևաչափեր ունեցող նախագծերը ունեն մի շարք յուրահատկություններ, որոնցից են քողարկված ուսուցողական տարրերը և հետաքրքրությունը:

Անդրադառնալով վլոգերությանը` նշեմ, որ զուտ որպես գործունեություն ևս այն արդյունավետ է բանավոր խոսքի շտկման, մշակման, ինքնակայացման և այլ առումներով: Այն թույլ է տալիս գտնել բովանդակության արտահայտման գեղեցիկ ու ինքնատիպ տարբերակներ: Իմ սովորողների մեջ ունեմ յություբեր-վլոգերներ (ինչպիսին հենց Մարիա Շոկարյանն է, որի հայտնի յություբյան ալիքն արդեն քսան հազարից ավել հետևորդ ունի), որոնց հետ հաճախ համագործակցում եմ նախագծեր ստեղծելիս. չէ՞ որ նրանք լավագույնս գիտեն սերնդի նախասիրությունները և նրանց «ծուղակը գցելու» հետաքրքիր ձևերը:

Մայիսյան 15-րդ բաց հավաքի շրջանակներում վլոգերության դպրոցը զարգացնելու համար մեր սովորողներ Մարիան և Սեդան շուտով տարեկիցների հետ փոքրիկ դասընթաց կունենան` օգնելով ու ուղղորդելով նրանց իրենց խորհուրդներով:

Նոր սերնդի հետ աշխատելու համար պետք է նրանց լեզվին տիրապետել: Իսկ դա պահանջում է սերտել նրանց նախասիրությունների այբուբենը:

Հղումը «Դպիր»-ում

Թե մենք ու խուճապը փոխվենք տեղերով…

Ինչի՞ց սկսեմ: Հա՛, մենք բոլորս հիմա ինքնամեկուսացված ենք: Ես կպատմեմ, թե ինչպես ենք հաղթահարել ֆիզիկական ինքնամեկուսացումն ու կազմակերպել մեր դասերը սովորողների հետ: Բայց մինչ այդ թույլ տվեք, որ մի քանի խոսք էլ ասեմ մեկ ուրիշ ինքնամեկուսացման մասին` հոգեբանական: Չէ՛, փիլիսոփայելու ցանկություն չունեմ: Պարզապես աչքիս տեսածը կշարադրեմ: Գրականության մեջ կան, այսպես կոչված, սահմանագծային կերպարներ, որոնք երկու տարբեր աշխարհների սահմանագծին են լինում և մեծ սթրես են տանում մի աշխարհից մյուսն անցնելու ժամանակ. Քիզի Չարլին կվկայի: Մի այդպիսի կերպար էլ ես էի, երբ եկա սեբաստացիների աշխարհ: Երկար տարիներ սովորական պետական կրթական հաստատություններում սովորած լինելով` զարմացա երեխաների ձեռքը բռնող ու նրանց հետ պարող ուսուցիչներից, զարմացա… ու սիրեցի: Դարձա նրանցից մեկը: Ամիսներ անց ֆեյսբուքյան էջումս պատահաբար մի լուսանկար աչքովս ընկավ: Պետական հիմնական դպրոցներից մեկի ուսուցիչն էր` զգաստ կանգնած, խիստ հայացքով ու ձեռքի տակ առած փոքրիկ աշակերտուհուն`վախեցած, այլայլված: Մտովի համեմատեցի աշակերտների հետ մեր ժպտառատ սելֆիների հետ: Ես էլ այլայլվեցի: Ես չեմ խոսում բոլորի ու ամեն ինչի մասին: Ես խնդրի մասին եմ խոսում: Աշակերտների հոգեբանական ինքնամեկուսացումը ուսուցիչներից անտանելիորեն անտեսված խնդիր է: Այսօր ինչո՞ւ են միայն ֆիզիկականը նկատում: Ճանապարհը, ըստ իս, ընկեր-ուսուցիչ դառնալն է, դառնալը, ոչ թե ձևանալը: Անցնենք ֆիզիկական ինքնամեկուսացման հաղթահարմանը:

Մեր ուսուցումը միշտ է առցանց: Այժմ զարդարվել է հեռավարով, դարձել` հեռավար-առցանց: Հենց այս հեռավար-առցանցի յուրահատկությունների մասին էլ կպատմեմ:

Հուզազգացմունքային-հոգեբանական յուրահատկություններ: Սկսեմ սրանից, քանի որ ամենամեծ տարբերություններից մեկն է ինձ համար: Առցանց ուսուցումը դասավանդածդ առարկայի հանդեպ աշակերտի հետաքրքրությունը չափող ինքնատիպ ստուգատես է: Դու ամեն օր նրան չես հանդիպում, չունի դպրոցում հետդ տեսնվելու և անպատրաստ լինելու համար ամոթից նեղսրտելու տեսլականը, չես կարող գլուխը շոյել ու գրեթե աղերսական ձայնով հարցնել. «Ինչո՞ւ չես աշխատում»: Իսկ նույնը գրավոր նրան փոխանցելու տարբերության մասին, կարծում եմ, կարելի է լռել: Ինչպե՞ս եմ հաղթահարել: Արդեն քանի տարի է, ինչ մեր վիրտուալ շփման դաշտ են մուտք գործել, այսպես կոչված` սմայլիկները: Գիտեմ, որ նրանք չեն կարող արտահայտել մեր բոլոր հույզերն ու զգացմունքները: Բայց կարո՞ղ են չոր հաղորդագրությունը գեղեցկացնել, ոգևորել աշակերտին: Կարող են: Հայերենում կա ստացական ս հոդը: Մի քիչ շռայլաբար գործածեք: Գիտե՞ք` աշակերտը որքան կուրախանա ու կջերմանա` այդ մի տառը անվանը կից` վերջում տեսնելով: Փորձել եմ, օգնել է:

Նախագծերը պետք է լինեն չձանձրացնող, հետաքրքիր, ուշագրավ: Քանի որ հեռավար-առցանց ուսուցման ժամանակաշրջանը մի անզիջում պայքար է սոցցանցերի, տարատեսակ ժամանցային հավելվածների, համացանցային խաղերի ու այդքանի դեմ միայնակ մնացած խեղճ դասերի միջև, առաջադրանքների անհետաքրքիր ու բարդ լինելը կանխատեսելի մահ է առարկայի հանդեպ հետաքրքրության: Դրա համար առանձնացրել եմ իմ նախագծերի օրինակով հեռավար-առցանց աշխատանքների ցանկալի տիպերը, որոնք իմ դեպքում արդյունավետ են եղել:

  • Սոցցանցերի դեմ` սոցցանցերի զենքերով: Ասեք, որ հետաքրքիր է: Վերջին տարիներին սոցցանցերում ակտիվորեն տարածվեց մարտահրավերի ձևաչափը, ինչպես, օրինակ` ice bucket challenge-ը, kiki challenge-ը (անգլերեն տարբերակով շատերը կհիշեն): Մարտահրավերի ձևաչափը թույլ է տալիս վարակի պես տարածել գաղափարդ: Գաղտնիքը առաջադրանքը կատարելու և ընկերոջդ մարտահրավեր նետելու, նման դրության մեջ դնելու, ինչ-որ բան, կոպիտ ասած, պարտադրելու հաճույքի մեջ է: Իսկ այն, ինչ տարածվում է, երեխաների թիկ-թոկյան լեզվով ասած, դառնում է թրենդ` միտում: Այս օրինակով մեծ հաջողություն ունեցա` ռուբայաթների մարտահրավերային ֆլեշմոբը նախաձեռնելով: Յուրաքանչյուր դասարանից մեկական աշակերտ տեսանյութ էր պատրաստում, որտեղ արտասանում էր մեկ ռուբայաթ Չարենցից  ու մեկնաբանում այն: Տեսանյութի վերջում նա մարտահրավեր էր նետում` դասընկերներից մեկի կամ ընտանիքի անդամներից մեկի անունը տալով ու նշելով, թե վերջինս չարենցյան որ ռուբայաթը պետք է արտասանի և որտեղ (օրինակ` տանը կամ որևէ տեսարժան վայրում): Դասընկերը կամ ընտանիքի անդամը ընդունում էր մարտահրավերը` հաջորդ օրը դրան համապատասխան տեսանյութ պատրաստելով և այդպես շարունակ: Տեսանյութեր ստացա աշակերտներից, որոնք մինչ այդ անգամ տեսանյութ չէին ուղարկում կամ չէին ցանկանում երևալ այդտեղ: Այս շաբաթ ունեցանք նաև «Ձոն» ֆլեշմոբային տեսանյութեր ու ընտանեկան չարենցապատումներ:
  • Հեռուստացույցի դեմ` հեռուստատեսությունը գործիք դարձնելով: Հեռավար ուսուցման նախորդ շաբաթվա ընթացքում արդեն հասցրել ենք անել նաև սա: Հեռուստացույցը այսօր անհամար ալիքների հնարավորություն է տալիս, օտարալեզու հանճարեղ ու գիտական, զվարճալի ու զարգացնող նախագծերով տարվելը փրկություն չէ: Անտեսե՞նք մեր հեռուստատեսության խնդիրները: Իրականացրինք «Ընտանեկան խոշորացույց» նախագիծը:
  • Ուսումնասիրելով արտակարգը: Կային նորարար նախագծեր, այսպես կոչենք` վիճակային` պայմանավորված բոլորին հայտնի իրադրությամբ: Ցանկի առաջին երկու նախագծերը հենց այդպիսին էին` կորոնաճառերը և խուճապի ուսումնասիրությունը: Ի դեպ, այս շաբաթվա նախագծային փաթեթում դրանք մասնակցության լավագույն ցուցանիշ ունեցող նախագծերից էին: Աշակերտներին դուր եկավ ստեղծված վիճակի ուսումնասիրությունը: Առաջին նախագծի շրջանակներում ուսումնասիրեցինք այս օրերին կորոնավիրուսով պայմանավորված վիճակին նվիրված ամենատարածված ճառերը, դրանք տեսագրեցինք ու ձայնագրեցինք: Ինչքա՜ն էին ոգևորվել տղաները, երբ Ֆրանցիսկոս պապի ճառի տակ գտել էին իրենց սիրելի Կրիշտիանու Ռոնալդուի հրապարակումը: Էդուարդն առաջին անգամ ինձ տեսանյութ ուղարկեց, սա էլ` Աշոտինը: Շաբաթվա վերջում էլ տեսադաս արեցինք ու քննարկեցինք դրանք: Մի քանիսն անգամ համեմատելի էին մեր անցած որոշ ստեղծագործությունների հետ: Որոշ աշակերտներ նույնիսկ իրենց ճառերն էին գրել, թեմաների մեջ կար նման ընտրություն` «Իմ հակավարակային ճառը»: Խուճապի ուսումնասիրությունը լրիվ ուրիշ թեմա է: Ընկանք խուճապի ետևից: Փոխվեցինք տեղերով:
  • Ընտանիքը չի խանգարի, կօգնի: Ընտանեկան նախագծերը միշտ են օգտակար, այս օրերին`առավել ևս: Այս շաբաթվա ընտանեկան աշխատանքը ընտանեկան չարենցապատումների ֆլեշմոբն էր: Ծնողը կամ քույրը ոչ թե պետք է սենյակից դուրս գան, թողնեն մենակ աշակերտին, որ նա միայնության մեջ տառապի, սովորի` դասերից ազատվելու վայրկյանները հաշվելով, այլ աշխատի ընտանիքի հետ: Այս օրերին բոլորն են տանը: Փոքր քույրիկը կարող է ոչ միայն խանգարել, այլև օգնել ու ավելի զվարճալի դարձնել աշխատանքը:

Տեխնիկական յուրահատկություններ: Դասի տեխնիկական նոր ձևաչափը ենթադրում էր տարբեր ծրագրերի նոր հնարավորությունների յուրացում: Գրավոր հաղորդակցման համար կար Outlook-ը, տեսադասերի համար օգնության եկավ Microsoft Teams-ը: Ես պատրաստվում էի պայմանավորված ժամին սկսել տեսադասը: Աշակերտները գրում էին, շտապեցնում` վախենալով, որ մոռացած կլինեմ: Կարոտել են շփումը, ընկերներին, մեզ: Տեսադասի ավարտին շատերի մոտ նույն հարցն էր. «Իսկ մյո՞ւսը երբ կլինի»: Երեկ էլ էին գրել, այսօր էլ: Ինչպես Ֆրանցիսկոս պապն էր կանխատեսնում, սկսել են սիրել ու գնահատել այն, ինչը նախկինում գուցե չէին նկատում: Տեսադասերն ինքնին հետաքրքիր են: Բոլորս տանն ենք ու իրար հետ: Մեկի քույրիկը կարող է սկսել իր անսպասելի լացը, մեկի մայրիկը գուցե չգիտի, որ դաս ենք անում, փոշեկուլ է միացրել, բայց հաղթահարում ենք:

Հեռավար ուսուցումը հրեշ չէ: Կամ էլ ինչպես ասում էր Կարնեգին, եթե չեք կարող փոխել իրավիճակը, փոխեք ձեր վերաբերմունքը իրավիճակի հանդեպ: Թող խուճապը ձեզ չհաղթի, դուք մեզ պես ընկեք խուճապի ետևից: Փոխվե՛ք տեղերով: